काष्ठमण्डप
कल्पवृक्षको काठबाट काष्ठमण्डप बनी काठमाडौं नाम रहेको कथा।
काष्ठमण्डप
रातो मत्सेन्द्रनाथको रथजात्रा कान्तिपुरको लगन टोलमा पुगेको बेला स्वर्गबाट कल्पवृक्ष स्वयं मानवरूप धारण गरी जात्रा हेर्न धर्तीमा ओर्लिएका थिए।
विसेत नामका एक चतुर र तान्त्रिक व्यक्तिले भिडमा ती कल्पवृक्षलाई चिनिहाले र पछाडिबाट उनको पाखुरा च्याप्प समाते। कल्पवृक्षले आफूलाई छोडिदिन आग्रह गर्दा विसेतले भने: "जनताको विश्रामका लागि एउटा विशाल सत्तल बनाउन मलाई काठ चाहिन्छ। मलाई एउटा सिंगो रूख नदिएसम्म म तपाईंलाई छाड्दिनँ।"
कल्पवृक्षले विसेतको इच्छा स्वीकार गर्दै भने: "म एउटै रूख दिन्छु, जसबाट तिमीले चाहेजस्तो भव्य तीनतले मण्डप बन्नेछ। तर जबसम्म नून र तेलको भाउ बराबर हुँदैन, तबसम्म यस मण्डपको प्राणप्रतिष्ठा नगर्नू। प्राणप्रतिष्ठा भएपछि म स्वर्ग फर्कनेछु।"
भोलिपल्ट बिहान विसेत ब्युँझिँदा उनको घरअगाडि एउटा विशाल सालको रूख लडिरहेको थियो। राजाको अनुमति लिएर त्यही एउटै रूखको काठबाट कुनै पनि फलामे किला-काँटी प्रयोग नगरी भव्य तीनतले सत्तल निर्माण गरियो। त्यस मण्डपलाई 'काष्ठमण्डप' (काठैकाठको मण्डप) भनियो र यसै ऐतिहासिक भवनको नामबाट पछि यस सहरको नाम 'काठमाडौँ' रहन गयो।
नून र तेलको भाउ कहिल्यै बराबर नभएकाले काष्ठमण्डपको औपचारिक प्राणप्रतिष्ठा कहिल्यै भएन र कल्पवृक्षको त्यो काठ आजपर्यन्त त्यहीँ स्थिर रह्यो।
सूचना: यी परम्परागत नेपाली लोककथा (किम्बदन्ती) हुन्, जो पुस्तौँदेखि मुखबाट मुखमा चलिआएका छन्। यी वास्तविक ऐतिहासिक घटनासँग मिल्न पनि सक्छन्, नमिल्न पनि — तर नेपालको सांस्कृतिक सम्पदाको रूपमा यिनलाई भनिँदै र विश्वास गरिँदै आइएको छ।
सम्बन्धित किम्बदन्ती
वास्तुनाम र यससँग जोडिएका अन्य कथा।