पाञ्चायन देवता स्थापना र दैनिक पूजा विधि
शास्त्रोक्त विधि अनुसार पाञ्चायन देवताको स्थापना, कलश पूजन र दैनिक नित्य कर्मका मन्त्र तथा प्रक्रियाहरू।
पाञ्चायनदेवतास्थापनाप्रकार:
आदित्यं गणनाधं च देवी रुद्रं च केशवम् । पञ्चदैवत्यमित्युक्तं सर्वकर्मसु पूजयेत् ॥
कुनै पनि शुभ कार्यमा यी पाँच देवताहरूको पूजा अनिवार्य मानिन्छ।
विष्णु मुख्य देवता
शिव मुख्य देवता
देवी मुख्य देवता
गणेश मुख्य देवता
सूर्य मुख्य देवता
मुख्य देवता छनौट र आवश्यक सामग्री (नेपाली परम्परा)
नेपाली सनातन परम्परामा पाञ्चायन पूजा गर्दा आफ्नो कुलदेवता वा इष्टदेवतालाई बीचमा (मुख्य स्थानमा) राखिन्छ। यदि कुलदेवता थाहा नभएको खण्डमा सामान्यतया भगवान विष्णु (शालिग्राम) वा शिवजी (नर्मदेश्वर) लाई केन्द्रमा राखेर नित्य पूजा गर्ने चलन छ। यी पाँच देवताका प्रतीकस्वरूप निम्न शिला वा मूर्तिहरूको पूजा गरिन्छ:
- विष्णु: शालिग्राम (तुलसी चढाउनु अनिवार्य)
- शिव: नर्मदेश्वर शिवलिङ्ग (बेलपत्र अनिवार्य)
- देवी: स्फटिक, श्रीयन्त्र वा धातुको मूर्ति
- सूर्य: सूर्यमणि, स्फटिक वा तामाको सूर्य प्रतिमा
- गणेश: रातो पत्थर (स्वर्णभद्र) वा धातुको मूर्ति (दूबो अनिवार्य)
विस्तृत दैनिक मार्गदर्शनका लागि हाम्रो ब्लग पढ्नुहोस्, जसमा शिवलाई केन्द्रमा राखेर पाञ्चायन पूजा गर्ने क्रम स्पष्ट गरिएको छ।
ब्लग पढ्नुहोस्पूजाको आरम्भ: शंख, घण्टा र दीप पूजन
शंख पूजा
ॐ भूर्भुव: स्व: शंखस्थदेवतायै नम: । त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृत: करे । नमित: सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते ॥
घण्टा पूजा विधि
ॐ भूर्भुव: स्व: घण्टास्थाय गरुडाय नम: । आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् । घण्टानादं प्रकुर्वीत पश्चाद् घण्टां प्रपूजयेत् ॥
दीप (बत्ति) पूजा
ॐ स्थिरोभव व्रीड्वंगऽआशुर्भवर्वाज्यर्वन् । पृथुर्भव सुषदस्त्वमग्ने: पुरीषवाहन: ॥
शुभं भवतु कल्याणमारोग्यं सुखसम्पद: । कर्मण: साक्षिरूपस्त्वं दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते ॥
कलश पूजन
१. भूमि पूजन
चन्दन, कुङ्कुम आदिले भूमिमा पद्माकार (कमलको आकार) लेखी पूजा गर्ने—
ॐ भूरसि भूमिरस्यदितिरसि विश्वधाया विश्वस्य भुवनस्य धर्त्री । पृथिवीं यच्छ पृथिवीं दृंह पृथिवीं मा हिंसीः ॥
२. कलश स्थापना
ॐ आ जिघ्र कलशं मह्या त्वा विशन्त्विन्दवः । पुनरुर्जा नि वर्तस्व सा नः सहस्रं धुक्ष्वोरुधारा पयस्वती पुनर्मा विशताद्रयिः ॥
३. जल स्थापन
ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्थो वरुणस्य ऋतसदन्यसि वरुणस्य ऋतसदनमसि वरुणस्य ऋतसदनमासीद ॥
४. चन्दन अर्पण
ॐ त्वां गन्धर्वा अखनंस्त्वामिन्द्रस्त्वां बृहस्पतिः । त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान् यक्ष्मादमुच्यत ॥
५. सर्वौषधी
ॐ या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । मनै नु बभ्रूणामहं शतं धामानि सप्त च ॥
६. दूबो (दूर्वा) अर्पण
ॐ काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि । एवा नो दूर्वे प्र तनु सहस्रेण शतेन च ॥
७. पञ्चपल्लव
ॐ अश्वत्थे वो निषदनं पर्णे वो वसतिष्कृता । गोभाज इत् किलासथ यत् सनवथ पूरुषम् ॥
८. वरुण आवाहन
कलश भित्र सप्तमृत्तिका (सात ठाउँको माटो), पूगीफल (सुपारी), सुवर्ण (सुन/सिक्का), पञ्चरत्न आदि राखी, कलशको माथि पूर्णपात्र (चामलले भरिएको कचौरा) राखेर वरुण देवको आवाहन र पूजा गर्ने—
ॐ तत् त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदा शास्ते यजमानो हविर्भिः । अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशंस मा न आयुः प्र मोषीः ॥ अस्मिन् कलशे वरुणं साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकम् आवाहयामि स्थापयामि च । ॐ वरुणाय नमः ॥
कलश प्रार्थना
देवदानवसंवादे मध्यमाने महोदधौ । उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम् ॥ त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवा: सर्वे त्वयि स्थिता: । त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणा: प्रतिष्ठिता: ॥ शिव: स्वयं त्वमेवाऽसि विष्णुस्त्वं च प्रजापति: । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा: सपितृका: ॥ त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यत: कामफलप्रदा: । त्वत्प्रसादादिमं यज्ञं कर्तुमीहे जलौद्भव । सान्निध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ॥
गणेश पूजा
संकल्प (Sankalpa)
हरि: ॐ तत्सत् ३, ॐ विष्णु: ३, इत्यादि देशकालौ स्मृत्वा अद्येह अमुक गोत्रस्य अमुक प्रवरस्य अमुक शर्मणो मम अमुक कर्मणि निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थं अमुक कर्माङ्गतया गणेशपूजनमहङ्करिष्ये ।
ध्यानं (Dhyanam)
ॐ सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णक: । लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो विनायक: ॥ वक्रतुण्ड महाकाय कोटिसूर्य समप्रभ: । अविघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥
आह्वानम् (Aavahanam)
हरिः ॐ । गणानां त्वा गणपतिं हवामहे, प्रियाणां त्वा प्रियपतिं हवामहे, निधीनां त्वा निधिपतिं हवामहे, वसो मम । अहमजानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भधमम् ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः महागणपतये नमः । सिद्धिबुद्धिसहित, सायुध, सवाहन, साङ्ग, सपरिवार, इहागच्छ, इह तिष्ठ, यावत् पूजां करोमि, तावत् त्वं सुस्थिरो भव, सुप्रसन्नो भव, सुवरदो भव ।
षोडशोपचार प्रार्थना
रक्ष रक्ष गणाध्यक्ष रक्ष त्रैलोक्यरक्षक । भक्तानामभयङ्कर्ता त्राता भव भवार्णवात् ॥१॥ द्वैमातुर कृपासिन्धो षाण्मातुरग्रज प्रभो । वरदस्त्वं वरं देहि वाञ्छितं वाञ्छितार्थद ॥२॥ अनेन फलदानेन फलदोऽस्तु सदा मम ॥
प्रार्थना
प्रार्थना
नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे । सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटीयुगधारिणे नम: ॥
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
Q:पाञ्चायन पूजा भनेको के हो?
पाञ्चायन पूजा हिन्दु धर्ममा ५ प्रमुख देवताहरू: गणेश, विष्णु, सूर्य, दुर्गा र शिवको संयुक्त पूजा हो। यसलाई पञ्चायतन पूजा पनि भनिन्छ जसले आध्यात्मिक शक्ति र सन्तुलन प्रदान गर्छ।
Q:पाञ्चायन देवता स्थापना कसरी गरिन्छ?
स्थापना गर्दा आफ्नो इष्ट वा मुख्य देवतालाई मध्यभाग (बिच) मा राखिन्छ र अन्य चारलाई चार कुनामा राखिन्छ। उदाहरणका लागि गणेश पञ्चायतनमा: गणेश बिचमा, उत्तर-पश्चिममा विष्णु, उत्तर-पूर्वमा शिव, पूर्व-दक्षिणमा सूर्य, र दक्षिण-पश्चिममा दुर्गा राख्नुपर्छ। साथै ईशान कोण (उत्तर-पूर्व) मा कलश स्थापना गरिन्छ।
Q:दैनिक पाञ्चायन पूजा विधि के हो?
ब्रह्ममुहूर्तमा स्नान गरी सफा आसनमा बस्नुपर्छ। आचमन र संकल्पपछि सर्वप्रथम गणेशको पूजा गरी अन्य चार देवताको आवाहन गर्नुपर्छ। त्यसपछि षोडशोपचार वा पञ्चोपचार विधिले गन्ध, पुष्प, धूप, दीप, र नैवेद्य अर्पण गरी आरती गर्नुपर्छ।
Q:नेपालमा कुन पाञ्चायन धेरै प्रचलित छ?
नेपालमा विशेषगरी विष्णु पञ्चायतन धेरै प्रचलित छ, जहाँ केन्द्रमा भगवान् विष्णु (शालिग्राम) लाई राखेर नित्य पूजा गर्ने परम्परा छ।