नारायणहिटी र खाष्टीबौद्ध

राजा विक्रमादित्यले काठमाडौँमा एउटा पवित्र जलधारा (नारायणहिटी) बनाएका थिए, जहाँबाट नित्य कञ्चन जलधारा बग्दथ्यो र स्नान गर्ने भक्तजनहरूले पुण्य प्राप्त गर्दथे।

तर कालान्तरमा राजा विश्वदेवको शासनकालमा त्यो धारा अचानक पूर्ण रूपमा सुक्यो। प्रजामा पानीको हाहाकार मच्चिएपछि राजाले ज्योतिषीहरूलाई बोलाई सल्लाह मागे। ज्योतिषीहरूले ग्रहदशा हेरेर भने: "महाराज, बत्तीस लक्षणले युक्त कुनै महापुरुषको नरबलि नदिएसम्म यो धारा फेरि चल्नेछैन।"

निर्दोष प्रजाको बलि दिनुभन्दा आफ्नै प्राण उत्सर्ग गर्नु उत्तम ठानेर राजा विश्वदेवले आफ्नै आत्मबलिको योजना बनाए। उनले राजकुमार मानदेवलाई बोलाई गोप्य आज्ञा दिए: "बाबु, आज मध्यरातमा नारायणहिटीको धारानेर सेतो कपडा ओढेर एउटा पिशाच सुतिरहेको हुनेछ। प्रजाको हितका लागि नहेरीकन त्यसको शिर एकै प्रहारमा काटिदिनू।"

पितृआज्ञा पालन गर्दै मानदेवले मध्यरातमा धारामा पुगेर सेतो कपडा ओढेका व्यक्तिको शिर काटिदिए। तुरुन्तै धाराबाट कञ्चन जल सुसाउँदै बग्न थाल्यो। तर धाराको ढुङ्गेमुखे नागले "पितृघातक!" भन्दै मुख फर्कायो।

आत्तिएर हेर्दा मानदेवले आफ्नै पिताको शिर काटेको देखे। पितृहत्याको महापापले गर्दा त्यो काटिएको शिर मानदेवको हातैमा टाँसियो र छुट्न सकेन।

पापमोचनका लागि मानदेव मणिचूड पर्वतमा देवी वज्रयोगिनीको शरणमा पुगे। देवीले आज्ञा दिइन्: "एउटा चरा उडाऊ, त्यो चरो जहाँ बस्नेछ, त्यहीँ एउटा विशाल बौद्ध चैत्य निर्माण गरी प्रायश्चित्त गर।"

चरो काठमाडौँको पूर्वी फाँटमा पुगेर बस्यो। मानदेवले त्यहाँ चैत्यको निर्माण सुरु गरे। तर पितृहत्याको पापका कारण देशमा बाह्र वर्षसम्म भीषण खडेरी पर्‍यो। पानीको थोपो नपाएपछि मानिसहरूले रातभर खेतमा सेता कपडाहरू फैलाएर बिहानीपख शीत (खासु) निचोरेर पानी जम्मा गरे र माटो मुछेर चैत्य बनाए।

शीतको पानीबाट निर्मित भएकाले त्यस विशाल चैत्यलाई 'खाष्टीबौद्ध' (बौद्धनाथ) भनियो र यता धाराको नागले मुख फर्काएको ऐतिहासिक ढुङ्गेधारा 'नारायणहिटी' का रूपमा प्रख्यात रह्यो।