धनुषा

मिथिलाका राजा जनक सन्तान नभएका कारण अत्यन्त चिन्तित थिए। उनले विद्वान् ऋषिमुनिहरूलाई भेला गरी सन्तानप्राप्तिको उपाय सोधे। शास्त्रज्ञहरूले सल्लाह दिए: "महाराज, सन्तानका लागि विधिपूर्वक महायज्ञ गर्नुहोस् र शुभ साइतमा आफैंले सुनको हलो समातेर खेत जोत्नुहोस्।"

ज्योतिषीहरूले तोकेको शुभ मुहूर्तमा राजा जनकले खेत जोत्न सुरु गरे। हलो जोत्दै जाँदा जमिनबाट अचानक एउटा सुनको सन्दुक निस्कियो। त्यस सन्दुकभित्र बत्तीस लक्षणले युक्त एक अत्यन्त रूपवती नवजात कन्या थिइन्।

हलोको फालीको रेखा (सीता) बाट प्रकट भएकी हुनाले ती कन्याको नाम 'सीता' राखियो। राजा जनकले पुत्रीका रूपमा पालनपोषण गरेकाले उनी 'जानकी' नामले पनि प्रख्यात भइन्।

सीता विवाहयोग्य भएपछि राजा जनकले शिवजीको पिनाक धनुमा ताँदो चढाउने शर्तसहित स्वयंवरको घोषणा गरे। मिथिलामा देशविदेशका थुप्रै वीर राजपुत्रहरू भेला भए, तर कसैले पनि त्यो विशाल धनुलाई हल्लाउनेसम्म सामर्थ्य देखाउन सकेनन्।

त्यस स्वयंवरमा महर्षि विश्वामित्रका साथ अयोध्याका राजकुमार श्रीराम र लक्ष्मण पनि उपस्थित थिए। गुरु विश्वामित्रको आज्ञा पाएपछि श्रीरामले सहजै त्यो धनु उठाए र ताँदो चढाउन लाग्दा त्यो बीचैबाट भाँचिएर भयङ्कर ध्वनि गुञ्जियो।

यसरी सीता र श्रीरामको भव्य स्वयंवर सम्पन्न भयो। त्यो भाँचिएको शिवधनुको खण्डित भाग जमिनमा खसेको स्थानलाई आज 'धनुषा' भनिन्छ।