मृगस्थली
ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर मृगरूपमा देखिएको वन मृगस्थली भनिने कथा।
मृगस्थली
क्रकुच्छन्द बुद्ध आफ्ना शिष्यहरूसहित उपत्यकामा ओर्लिएर गुह्येश्वरी क्षेत्रतिर लागे। मञ्जुश्रीले रोपेको सुन्दर र शान्त वनको अवलोकन गर्दा उनले त्यहाँ एउटा अनौठो र अलौकिक दृश्य देखे।
त्यस वनमा ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर तीनै देवता सुन्दर मृगको रूप धारण गरेर स्वच्छन्द विचरण गरिरहेका थिए।
मृगहरूको त्यस दिव्य झुण्डलाई देखाउँदै क्रकुच्छन्द बुद्धले शिष्यहरूलाई उपदेश दिए: "यी तीनै देवता संसारको कल्याण र क्रिडाका लागि यहाँ मृगरूप धारण गरी आएका हुन्। पद्मपाणि बोधिसत्वको आज्ञा शिरोधार्य गरी उनीहरू यस वनमा आनन्दपूर्वक विचरण गरिरहेका छन्। त्यसैले यो पावन भूमि मृगस्थली नामले प्रसिद्ध हुनेछ। भविष्यमा कलियुगमा यही क्षेत्र पशुपतिनाथका रूपमा संसारभर पूजनीय हुनेछ।"
त्यसपछि क्रकुच्छन्द बुद्धले आफ्ना शिष्यहरूलाई चारै वर्ण र जीवन पद्धतिको ज्ञान दिए। उनका केही शिष्यहरू सांसारिक बन्धन त्यागी भिक्षु बनेर विहारमा बसे भने केही शिष्यहरू गृहस्थ धर्म अपनाई मञ्जुपत्तन नगरमा बसोबास गर्न थाले।
सूचना: यी परम्परागत नेपाली लोककथा (किम्बदन्ती) हुन्, जो पुस्तौँदेखि मुखबाट मुखमा चलिआएका छन्। यी वास्तविक ऐतिहासिक घटनासँग मिल्न पनि सक्छन्, नमिल्न पनि — तर नेपालको सांस्कृतिक सम्पदाको रूपमा यिनलाई भनिँदै र विश्वास गरिँदै आइएको छ।
सम्बन्धित किम्बदन्ती
स्थाननाम र यससँग जोडिएका अन्य कथा।