बूढानीलकण्ठ
खलिहानको धान घट्न नछाडेपछि खनेर विष्णुको मूर्ति भेटिएको बूढानीलकण्ठको कथा।
बूढानीलकण्ठ
काठमाडौँको उत्तरी भेगका एक किसानले आफ्नो खेतमा फलेको धान काटेर खलिहानमा थुपारे। धान चुटेर जति भकारी र बोराहरू भरे पनि खलिहानको धानको थुप्रो रत्तिभर घटेन।
यो अद्भूत चमत्कार देखेर राजाको आदेशमा किसानहरूले खलिहानको जमिन खन्न थाले। खन्दै जाँदा कोदालीको धार जमिनमुनिको कुनै कडा वस्तुमा ठोकियो र त्यहाँबाट रगतको धारा बग्न थाल्यो।
वरपरको माटो पन्छाएर हेर्दा शेषनागको शय्यामा पानीमाथि सुतिरहेको भगवान् विष्णुको अत्यन्त विशाल र कान्तिमान् श्यामवर्णको मूर्ति प्रकट भयो। कोदालीको चोट लागेर नारायणको खुट्टाको बुढीऔँलाबाट रगत बगेको थियो।
पानीमाथि शयन गरिरहेको स्वरूप देखेर शैव धर्मावलम्बीहरूले शिव (नीलकण्ठ) र बौद्धहरूले महापरिनिर्वाण बुद्धका रूपमा पूजा गरे। दुवै धार्मिक समन्वयबाट यस मूर्तिलाई 'बूढानीलकण्ठ' नाम दिइयो।
त्यसै रात भगवान् विष्णुले राजालाई सपनामा दर्शन दिएर भने: "राजाले अबउप्रान्त मेरो प्रत्यक्ष दर्शन गर्न नआउनू, अन्यथा वंश र राज्यको क्षति हुनेछ।" त्यसैले नेपालका राजाहरूले बूढानीलकण्ठको दर्शन नगर्ने र दरबारमै त्यसको प्रतिरूप स्थापना गरी पूजा गर्ने परम्परा चल्यो।
सूचना: यी परम्परागत नेपाली लोककथा (किम्बदन्ती) हुन्, जो पुस्तौँदेखि मुखबाट मुखमा चलिआएका छन्। यी वास्तविक ऐतिहासिक घटनासँग मिल्न पनि सक्छन्, नमिल्न पनि — तर नेपालको सांस्कृतिक सम्पदाको रूपमा यिनलाई भनिँदै र विश्वास गरिँदै आइएको छ।
सम्बन्धित किम्बदन्ती
देवनाम र यससँग जोडिएका अन्य कथा।