वाग्मती र केशवती (विष्णुमती)
क्रकुच्छन्द बुद्धले चट्टानमा औंलो घोपी वाग्मती र केशवती (विष्णुमती) नदी निकालेको कथा।
वाग्मती र केशवती (विष्णुमती)
स्वयम्भू ज्योति र गुह्येश्वरीको दर्शन गर्न क्रकुच्छन्द बुद्ध आफ्ना सात सय शिष्यहरूसहित उपत्यकामा आए। उनले उत्तरतर्फको अग्लो पर्वत (शिवपुरी) मा चढेर शिष्यहरूलाई धर्मको मर्म र बौद्ध शिक्षा प्रदान गरे।
उनका सात सय शिष्यहरूले सांसारिक मोह त्यागेर भिक्षु बन्ने इच्छा प्रकट गरे। तर गुरु क्रकुच्छन्द बुद्धलाई शिष्यहरूको मुण्डन र अभिषेक गर्नका लागि पहाडमा जलको अभाव भयो।
तब उनले स्वयम्भू ज्योति र गुह्येश्वरीको ध्यान गर्दै आफ्नो दिव्य वाणीले "यहाँबाट पवित्र जलधारा प्रकट होस्" भनी पर्वतको चट्टानमा बूढीऔँलाले थिचिदिए।
तुरुन्तै चट्टानको मुखबाट कञ्चन जलको मुहान फुट्यो। बुद्धको 'वाक्' (वाणी) द्वारा उत्पत्ति भएकाले त्यस मुहानलाई 'वाग्द्वार' र त्यहाँबाट बग्ने नदीलाई 'वाग्मती' भनियो।
क्रकुच्छन्द बुद्धले त्यसै पवित्र जलले अभिषेक गरी शिष्यहरूको कपाल मुण्डन गरिदिए। काटिएका केशहरू जमिनमा गाडिएको ठाउँबाट एउटा चैत्य र अर्को पवित्र जलधारा प्रकट भयो। केशबाट उत्पन्न भएकाले त्यस नदीको नाम 'केशवती' रहन गयो, जसलाई पछि 'विष्णुमती' पनि भन्न थालियो।
सूचना: यी परम्परागत नेपाली लोककथा (किम्बदन्ती) हुन्, जो पुस्तौँदेखि मुखबाट मुखमा चलिआएका छन्। यी वास्तविक ऐतिहासिक घटनासँग मिल्न पनि सक्छन्, नमिल्न पनि — तर नेपालको सांस्कृतिक सम्पदाको रूपमा यिनलाई भनिँदै र विश्वास गरिँदै आइएको छ।
सम्बन्धित किम्बदन्ती
जलनाम र यससँग जोडिएका अन्य कथा।