5. स्कन्दमाता

ध्यान-मन्त्र

सिंहासनगता नित्यं पद्माश्रितकरद्वया। शुभदास्तु सदा देवी स्कन्दमाता यशस्विनी॥

सधैँ सिंहासनमा विराजमान, दुवै हात कमलमा राख्ने, यशस्विनी स्कन्दमाता देवी सधैँ शुभ दिनुहोस्।

माता दुर्गाको पाँचौँ स्वरूपलाई स्कन्दमाता नामले चिनिन्छ। भगवान् स्कन्द 'कुमार कार्तिकेय' नामले पनि चिनिनुहुन्छ। प्रसिद्ध देवासुर-सङ्ग्राममा उहाँ देवताका सेनापति बन्नुभएको थियो। पुराणमा उहाँलाई कुमार र शक्तिधर भनी उहाँको महिमाको वर्णन गरिएको छ। उहाँको वाहन मयूर हो, त्यसैले उहाँलाई मयूरवाहन पनि भनिन्छ।

यिनै भगवान् स्कन्दकी आमा हुनुभएको कारण माता दुर्गाको यो पाँचौँ स्वरूप स्कन्दमाता नामले चिनिन्छ। उहाँको उपासना नवरात्रि-पूजाको पाँचौँ दिन गरिन्छ। यस दिन साधकको मन 'विशुद्ध' चक्रमा अवस्थित हुन्छ। उहाँको विग्रहमा भगवान् स्कन्दजी बालरूपमा उहाँको काखमा बसिरहनुभएको हुन्छ। स्कन्दमातृस्वरूपिणी देवीका चार भुजा छन्। उहाँले दाहिनेतिरको माथिल्लो भुजाले भगवान् स्कन्दलाई काखमा समात्नुभएको छ र दाहिनेतिरको तल्लो भुजा माथितिर उठेको छ, त्यसमा कमल-पुष्प छ। बायाँतिरको माथिल्लो भुजा वरमुद्रामा छ र तल्लो भुजा माथितिर उठेको छ, त्यसमा पनि कमल-पुष्प लिनुभएको छ। उहाँको वर्ण पूर्णतः श्वेत छ। उहाँ कमलको आसनमा विराजमान रहनुहुन्छ, यही कारणले उहाँलाई पद्मासना देवी पनि भनिन्छ। सिंह पनि उहाँको वाहन हो।

नवरात्र-पूजनको पाँचौँ दिनको शास्त्रमा विशेष महत्त्व बताइएको छ। यस चक्रमा अवस्थित मन भएको साधकका समस्त बाह्य क्रिया र चित्तवृत्तिको लोप हुन्छ। ऊ शुद्ध चैतन्य स्वरूपतिर अग्रसर भइरहेको हुन्छ। उसको मन समस्त लौकिक, सांसारिक र मायिक बन्धनबाट मुक्त भई पद्मासना माता स्कन्दमाताको स्वरूपमा पूर्ण रूपमा तल्लीन हुन्छ। यस समय साधकले पूर्ण सावधानीका साथ उपासनातिर अग्रसर हुनुपर्छ। उसले आफ्ना समस्त ध्यान-वृत्तिलाई एकाग्र राख्दै साधनाको पथमा अगाडि बढ्नुपर्छ।

माता स्कन्दमाताको उपासनाले भक्तका समस्त इच्छा पूर्ण हुन्छन्। यस मृत्युलोकमै उसले परम शान्ति र सुखको अनुभव गर्न थाल्छ। उसका लागि मोक्षको द्वार स्वयमेव सुलभ हुन्छ। स्कन्दमाताको उपासनाले बालरूप स्कन्दभगवान्को उपासना पनि स्वयमेव हुन्छ। यो विशेषता उहाँलाई मात्र प्राप्त छ, त्यसैले साधकले स्कन्दमाताको उपासनातिर विशेष ध्यान दिनुपर्छ। सूर्यमण्डलकी अधिष्ठात्री देवी हुनुभएको कारण उहाँको उपासक अलौकिक तेज र कान्तिले सम्पन्न हुन्छ। एक अलौकिक प्रभामण्डल सधैँ उसको चारैतिर अदृश्य रूपमा फैलिएको रहन्छ। यो प्रभामण्डलले प्रतिक्षण उसको योगक्षेमको निर्वहन गरिरहन्छ।

त्यसैले हामीले एकाग्रभावले मनलाई पवित्र राखी माताको शरणमा आउने प्रयत्न गर्नुपर्छ। यो घोर भवसागरका दुःखबाट मुक्ति पाई मोक्षको मार्ग सुलभ बनाउन यसभन्दा उत्तम उपाय अर्को छैन।