6. कात्यायनी

ध्यान-मन्त्र

चन्द्रहासोज्ज्वलकरा शार्दूलवरवाहना। कात्यायनी शुभं दद्याद्देवी दानवघातिनी॥

चन्द्रमाझैँ चम्किने खड्ग हातमा लिने, श्रेष्ठ सिंहको वाहन भएकी, दानवको संहार गर्ने कात्यायनी देवीले शुभ दिनुहोस्।

माता दुर्गाको छैटौँ स्वरूपको नाम कात्यायनी हो। उहाँको कात्यायनी नाम पर्नुको कथा यस्तो छ — 'कत' नामका एक प्रसिद्ध महर्षि थिए। उनका पुत्र ऋषि कात्य भए। यिनै कात्यको गोत्रमा विश्वप्रसिद्ध महर्षि कात्यायन उत्पन्न भएका थिए। उनले भगवती परम्बाको उपासना गर्दै धेरै वर्षसम्म ठूलो कठिन तपस्या गरे। उनको इच्छा थियो — माता भगवती उनको घरमा छोरीको रूपमा जन्मून्। माता भगवतीले उनको यो प्रार्थना स्वीकार गर्नुभयो।

केही समयपछि जब दानव महिषासुरको अत्याचार पृथ्वीमा अत्यधिक बढ्यो, तब भगवान् ब्रह्मा, विष्णु र महेश तीनैले आफ्नो-आफ्नो तेजको अंश दिएर महिषासुरको विनाशका लागि एक देवी उत्पन्न गरे। महर्षि कात्यायनले सर्वप्रथम उहाँको पूजा गरे। यही कारणले उहाँ कात्यायनी कहलिनुभयो।

यस्तो कथा पनि पाइन्छ — उहाँ महर्षि कात्यायनकहाँ छोरीको रूपमा जन्मिनुभएको थियो। आश्विन कृष्ण चतुर्दशीमा जन्म लिएर शुक्ल सप्तमी, अष्टमी र नवमीसम्म — तीन दिन — उहाँले कात्यायन ऋषिको पूजा ग्रहण गर्नुभयो र दशमीमा महिषासुरको वध गर्नुभयो।

माता कात्यायनी अमोघ फलदायिनी हुनुहुन्छ। भगवान् कृष्णलाई पतिको रूपमा पाउन ब्रजकी गोपिनीहरूले कालिन्दी-यमुनाको तटमा उहाँकै पूजा गरेका थिए। उहाँ ब्रजमण्डलकी अधिष्ठात्री देवीको रूपमा प्रतिष्ठित हुनुहुन्छ। उहाँको स्वरूप अत्यन्त भव्य र दिव्य छ। उहाँको वर्ण स्वर्णजस्तै चम्किलो र भास्वर छ। उहाँका चार भुजा छन्। माताको दाहिनेतिरको माथिल्लो हात अभयमुद्रामा छ र तल्लो हात वरमुद्रामा छ। बायाँतिरको माथिल्लो हातमा तलवार र तल्लो हातमा कमल-पुष्प शोभा दिन्छ। उहाँको वाहन सिंह हो।

दुर्गापूजाको छैटौँ दिन उहाँको स्वरूपको उपासना गरिन्छ। त्यस दिन साधकको मन 'आज्ञा' चक्रमा स्थित हुन्छ। योगसाधनामा यो आज्ञा चक्रको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण स्थान छ। यस चक्रमा स्थित मन भएको साधकले माता कात्यायनीको चरणमा आफ्नो सर्वस्व निवेदित गरिदिन्छ। पूर्ण आत्मदान गर्ने यस्तो भक्तलाई सहजै माता कात्यायनीको दर्शन प्राप्त हुन्छ। माता कात्यायनीको भक्ति र उपासनाद्वारा मानिसलाई धेरै सजिलै अर्थ, धर्म, काम र मोक्ष — चारै फल प्राप्त हुन्छन्। ऊ यस लोकमै रहेर पनि अलौकिक तेज र प्रभावले युक्त हुन्छ। उसका रोग, शोक, सन्ताप र भय सर्वथा विनष्ट हुन्छन्। जन्म-जन्मान्तरका पाप विनष्ट गर्न माताको उपासनाभन्दा सुगम र सरल मार्ग अर्को छैन। उहाँको उपासक निरन्तर उहाँकै सान्निध्यमा रही परमपदको अधिकारी बन्छ। त्यसैले हामीले सर्वतोभावेन माताको शरणमा गई उहाँको पूजा-उपासनामा तत्पर हुनुपर्छ।