4. कूष्माण्डा

ध्यान-मन्त्र

सुरासम्पूर्णकलशं रुधिराप्लुतमेव च। दधाना हस्तपद्माभ्यां कूष्माण्डा शुभदास्तु मे॥

अमृतले भरिएको कलश र रुधिरले भिजेको कलश कमल हातले धारण गर्ने कूष्माण्डा देवी मलाई शुभ दिनुहोस्।

माता दुर्गाको चौथो स्वरूपको नाम कूष्माण्डा हो। आफ्नो मन्द, हल्का हाँसोद्वारा अण्ड अर्थात् ब्रह्माण्डलाई उत्पन्न गरेको कारण उहाँलाई कूष्माण्डा देवी नाम दिइयो। जब सृष्टिको अस्तित्व थिएन र चारैतिर अन्धकार-ही-अन्धकार फैलिएको थियो, तब यी देवीले आफ्नो 'ईषत्' हास्यले ब्रह्माण्डको रचना गर्नुभयो। त्यसैले उहाँ सृष्टिकी आदि-स्वरूपा आदि शक्ति हुनुहुन्छ। उहाँभन्दा पहिले ब्रह्माण्डको अस्तित्व नै थिएन।

उहाँको निवास सूर्यमण्डलभित्रको लोकमा छ। सूर्यलोकमा बस्न सक्ने क्षमता र शक्ति उहाँमा मात्र छ। उहाँको शरीरको कान्ति र प्रभा पनि सूर्यजस्तै देदीप्यमान र भास्वर छ। उहाँको तेजको तुलना उहाँसँगै गर्न सकिन्छ। अरू कुनै पनि देवी-देवता उहाँको तेज र प्रभावसँग बराबरी गर्न सक्दैनन्। उहाँको तेज र प्रकाशले दसै दिशा प्रकाशित भइरहेका छन्। ब्रह्माण्डका सबै वस्तु र प्राणीमा अवस्थित तेज उहाँकै छाया हो।

उहाँका आठ भुजा छन्। त्यसैले उहाँ अष्टभुजा देवी नामले पनि विख्यात हुनुहुन्छ। उहाँका सात हातमा क्रमशः कमण्डलु, धनुष, बाण, कमल-पुष्प, अमृतपूर्ण कलश, चक्र र गदा छन्। आठौँ हातमा सबै सिद्धि र निधि दिने जपमाला छ। उहाँको वाहन सिंह हो। संस्कृत भाषामा कूष्माण्डलाई कुम्हडो भनिन्छ। बलिमा कुम्हडोको बलि उहाँलाई सर्वाधिक प्रिय छ। यही कारणले पनि उहाँ कूष्माण्डा भनिन्छ।

नवरात्र-पूजनको चौथो दिन कूष्माण्डा देवीको स्वरूपको नै उपासना गरिन्छ। यस दिन साधकको मन 'अनाहत' चक्रमा अवस्थित हुन्छ। त्यसैले यस दिन उसले अत्यन्त पवित्र र अचञ्चल मनले कूष्माण्डा देवीको स्वरूपलाई ध्यानमा राखी पूजा-उपासनाको काममा लाग्नुपर्छ। माता कूष्माण्डाको उपासनाले भक्तका समस्त रोग-शोक विनष्ट हुन्छन्। उहाँको भक्तिले आयु, यश, बल र आरोग्यको वृद्धि हुन्छ। माता कूष्माण्डा अत्यल्प सेवा र भक्तिले पनि प्रसन्न हुनुहुन्छ। यदि मानिसले सच्चा हृदयले उहाँको शरण लिन्छ भने उसले अत्यन्त सजिलै परम पद प्राप्त गर्न सक्छ।

हामीले शास्त्र-पुराणमा वर्णित विधि-विधानअनुसार माता दुर्गाको उपासना र भक्तिको मार्गमा दिनरात अग्रसर हुनुपर्छ। माताको भक्ति-मार्गमा केही कदम अगाडि बढ्नेबित्तिकै भक्त साधकले उहाँको कृपाको सूक्ष्म अनुभव गर्न थाल्छ। यो दुःख-स्वरूप संसार उसका लागि अत्यन्त सुखद र सुगम बन्छ। माताको उपासना मानिसलाई सहजै भवसागरबाट पार उतार्ने सर्वाधिक सुगम र श्रेयस्कर मार्ग हो। माता कूष्माण्डाको उपासनाले मानिसलाई आधि-व्याधिबाट सर्वथा मुक्त गराई सुख, समृद्धि र उन्नतितिर लैजान्छ। त्यसैले आफ्नो लौकिक-पारलौकिक उन्नति चाहनेहरू उहाँको उपासनामा सधैँ तत्पर रहनुपर्छ।