1. शैलपुत्री

ध्यान-मन्त्र

वन्दे वाञ्छितलाभाय चन्द्रार्धकृतशेखराम्। वृषारूढां शूलधरां शैलपुत्रीं यशस्विनीम्॥

इच्छित फल दिने, चन्द्रकलालाई शिरमा धारण गर्ने, वृषभमा आरूढ र त्रिशूल धारण गर्ने शैलपुत्रीलाई वन्दना।

माता दुर्गा आफ्नो पहिलो स्वरूपमा 'शैलपुत्री' नामले चिनिनुहुन्छ। पर्वतराज हिमालयकहाँ छोरीको रूपमा जन्म लिनुभएको कारण उहाँको नाम 'शैलपुत्री' रह्यो। वृषभमा आरूढ यी माताको दाहिने हातमा त्रिशूल र बायाँ हातमा कमलको फूल शोभा दिन्छ। उहाँ नौ दुर्गामध्ये प्रथम दुर्गा हुनुहुन्छ।

पूर्वजन्ममा उहाँ प्रजापति दक्षकी कन्याको रूपमा जन्मिनुभएको थियो। त्यतिबेला उहाँको नाम 'सती' थियो। उहाँको विवाह भगवान् शङ्करसँग भएको थियो। एक पटक प्रजापति दक्षले धेरै ठूलो यज्ञ गरे। त्यसमा उनले सबै देवतालाई आ-आफ्नो यज्ञ-भाग प्राप्त गर्न निमन्त्रणा गरे। तर शङ्करलाई भने उनले त्यस यज्ञमा निमन्त्रणा गरेनन्। आफ्ना पिता अत्यन्त विशाल यज्ञको अनुष्ठान गर्दैछन् भन्ने सुनेपछि सतीको मन त्यहाँ जानका लागि व्याकुल भयो। आफ्नो यो इच्छा उनले शङ्करलाई बताइन्। सबै कुरा विचार गरेपछि उनले भने — "प्रजापति दक्ष कुनै कारणले हामीसँग रुष्ट छन्। आफ्नो यज्ञमा उनले सबै देवतालाई निमन्त्रणा गरेका छन् र उनको यज्ञ-भाग पनि समर्पित गरेका छन्, तर हामीलाई भने जानाजान बोलाएका छैनन्। कुनै सूचना पनि पठाएका छैनन्। यस्तो अवस्थामा तिमी त्यहाँ जानु कुनै हालतमा उचित हुँदैन।" तर शङ्करको यो उपदेशले सतीलाई बोध भएन। पिताको यज्ञ हेर्ने, त्यहाँ गएर आमा र दिदीबहिनीसँग भेट्ने उनको व्यग्रता कुनै हालतमा कम भएन। उनको प्रबल आग्रह देखेर भगवान् शङ्करले उनलाई त्यहाँ जान अनुमति दिनुभयो।

पिताको घर पुगेर सतीले देखिन् — कोही पनि उनसँग आदर र प्रेमपूर्वक बोल्दैन। सबैले मुख फेरेका छन्। केवल उनकी आमाले भने स्नेहका साथ उनलाई अँगालो हाल्नुभयो। दिदीबहिनीका कुरामा व्यङ्ग्य र उपहासको भाव भरिएको थियो। आफन्तको यो व्यवहारले उनको मनमा ठूलो क्लेश पुग्यो। उनले यो पनि देखिन् — त्यहाँ चारैतिर भगवान् शङ्करप्रति तिरस्कारको भाव भरिएको छ। दक्षले उनप्रति केही अपमानजनक वचन पनि बोले। यी सबै देखेर सतीको हृदय क्षोभ, ग्लानि र क्रोधले सन्तप्त भयो। उनले सोचिन् — भगवान् शङ्करको कुरा न मानी यहाँ आएर मैले ठूलो गल्ती गरेँ।

आफ्ना पति भगवान् शङ्करको यो अपमान उनले सहन सकिनन्। उनले त्यहीँ तत्काल आफ्नो त्यो शरीरलाई योगाग्निद्वारा जलाएर भस्म गरिदिइन्। वज्रपातझैँ यो दारुण र दुःखद घटना सुनेर शङ्कर क्रुद्ध हुनुभयो र आफ्ना गणहरूलाई पठाएर दक्षको त्यो यज्ञ पूर्ण रूपमा ध्वस्त गराइदिनुभयो।

योगाग्निद्वारा आफ्नो शरीर भस्म गरेपछि सतीले अर्को जन्ममा शैलराज हिमालयकी छोरीको रूपमा जन्म लिइन्। यस पटक उहाँ 'शैलपुत्री' नामले प्रख्यात हुनुभयो। पार्वती र हैमवती पनि उहाँका नाम हुन्। उपनिषद्को एक कथाअनुसार उहाँले नै हैमवती स्वरूपले देवताहरूको गर्व-भञ्जन गर्नुभएको थियो।

'शैलपुत्री' देवीको विवाह पनि शङ्करसँगै भयो। पूर्वजन्मझैँ यस जन्ममा पनि उहाँ शिवकी अर्धाङ्गिनी बन्नुभयो। नौ दुर्गामध्ये प्रथम शैलपुत्री दुर्गाको महत्त्व र शक्ति अनन्त छ। नवरात्र-पूजनमा प्रथम दिन उहाँकै पूजा र उपासना गरिन्छ। यस प्रथम दिनको उपासनामा योगीले आफ्नो मनलाई 'मूलाधार' चक्रमा स्थित गर्छन्। यहीँबाट उनको योगसाधना सुरु हुन्छ।