नक्षत्र समूह — २७ नक्षत्रका सात गण
स्थिर, चर, उग्र, मिश्र, क्षिप्र, मृदु र तीक्ष्ण — साइत छान्न प्रयोग हुने सात नक्षत्र समूह।
वैदिक ज्योतिषमा तारा समूह
वैदिक ज्योतिषअनुसार राशिचक्रलाई सत्ताइस (२७) बराबर भागमा बाँड्दा प्रत्येक भाग १३° २०′ को हुन्छ र प्रत्येक भागलाई नक्षत्र भनिन्छ। निरयन पद्धतिअनुसार मेषबाट सुरु गर्दा सबै नक्षत्र तलको सूचीअनुसार नामकरण गरिन्छ।
यी २७ नक्षत्रलाई सात समूहमा बाँडिएको छ। चन्द्रमा जुन समूहको नक्षत्रमा रहन्छ, त्यसैले त्यो दिन कुन कामको साइत मिल्छ भन्ने निर्धारण गर्छ।
२७ नक्षत्र र तिनको समूह
| क्र.सं. | नक्षत्र | समूह |
|---|---|---|
| १ | अश्विनीAshvini | क्षिप्र नक्षत्र |
| २ | भरणीBharani | उग्र नक्षत्र |
| ३ | कृत्तिकाKrittika | मिश्र नक्षत्र |
| ४ | रोहिणीRohini | स्थिर नक्षत्र |
| ५ | मृगशिराMrigashira | मृदु नक्षत्र |
| ६ | आर्द्राArdra | तीक्ष्ण नक्षत्र |
| ७ | पुनर्वसुPunarvasu | चर नक्षत्र |
| ८ | पुष्यPushya | क्षिप्र नक्षत्र |
| ९ | आश्ळेषाAshlesha | तीक्ष्ण नक्षत्र |
| १० | मघाMagha | उग्र नक्षत्र |
| ११ | पूर्व फाल्गुनीPurva Phalguni | उग्र नक्षत्र |
| १२ | उत्तर फाल्गुनीUttara Phalguni | स्थिर नक्षत्र |
| १३ | हस्तHasta | क्षिप्र नक्षत्र |
| १४ | चित्राChitra | मृदु नक्षत्र |
| १५ | स्वातिSwati | चर नक्षत्र |
| १६ | विशाखाVishakha | मिश्र नक्षत्र |
| १७ | अनुराधाAnuradha | मृदु नक्षत्र |
| १८ | ज्येष्ठाJyeshtha | तीक्ष्ण नक्षत्र |
| १९ | मूलMula | तीक्ष्ण नक्षत्र |
| २० | पूर्वाषाढाPurva Ashadha | उग्र नक्षत्र |
| २१ | उत्तराषाढाUttara Ashadha | स्थिर नक्षत्र |
| २२ | श्रवणShravana | चर नक्षत्र |
| २३ | श्रविष्ठाDhanishtha | चर नक्षत्र |
| २४ | शतभिषक्Shatabhisha | चर नक्षत्र |
| २५ | पूर्वभाद्रपदाPurva Bhadrapada | उग्र नक्षत्र |
| २६ | उत्तरभाद्रपदाUttara Bhadrapada | स्थिर नक्षत्र |
| २७ | रेवतीRevati | मृदु नक्षत्र |
- १अश्विनीAshvini
क्षिप्र नक्षत्र
- २भरणीBharani
उग्र नक्षत्र
- ३कृत्तिकाKrittika
मिश्र नक्षत्र
- ४रोहिणीRohini
स्थिर नक्षत्र
- ५मृगशिराMrigashira
मृदु नक्षत्र
- ६आर्द्राArdra
तीक्ष्ण नक्षत्र
- ७पुनर्वसुPunarvasu
चर नक्षत्र
- ८पुष्यPushya
क्षिप्र नक्षत्र
- ९आश्ळेषाAshlesha
तीक्ष्ण नक्षत्र
- १०मघाMagha
उग्र नक्षत्र
- ११पूर्व फाल्गुनीPurva Phalguni
उग्र नक्षत्र
- १२उत्तर फाल्गुनीUttara Phalguni
स्थिर नक्षत्र
- १३हस्तHasta
क्षिप्र नक्षत्र
- १४चित्राChitra
मृदु नक्षत्र
- १५स्वातिSwati
चर नक्षत्र
- १६विशाखाVishakha
मिश्र नक्षत्र
- १७अनुराधाAnuradha
मृदु नक्षत्र
- १८ज्येष्ठाJyeshtha
तीक्ष्ण नक्षत्र
- १९मूलMula
तीक्ष्ण नक्षत्र
- २०पूर्वाषाढाPurva Ashadha
उग्र नक्षत्र
- २१उत्तराषाढाUttara Ashadha
स्थिर नक्षत्र
- २२श्रवणShravana
चर नक्षत्र
- २३श्रविष्ठाDhanishtha
चर नक्षत्र
- २४शतभिषक्Shatabhisha
चर नक्षत्र
- २५पूर्वभाद्रपदाPurva Bhadrapada
उग्र नक्षत्र
- २६उत्तरभाद्रपदाUttara Bhadrapada
स्थिर नक्षत्र
- २७रेवतीRevati
मृदु नक्षत्र
सात नक्षत्र समूह
स्थिर नक्षत्र(Dhruva / Sthira / Constant)
रोहिणी (४) · उत्तर फाल्गुनी (१२) · उत्तराषाढा (२१) · उत्तरभाद्रपदा (२६)
स्थिर प्रकृतिका सबै काम यी नक्षत्रमा गरिन्छ — जग बसाल्ने, इनार खन्ने, घर बनाउने, उपनयन, खेतीपाती, सेवा सुरु गर्ने जस्ता टिकाउ कामहरू।
चर नक्षत्र(Chara / Chala)
पुनर्वसु (७) · स्वाति (१५) · श्रवण (२२) · श्रविष्ठा (२३) · शतभिषक् (२४)
सवारी, घोडा र हात्तीमा चढ्ने तथा यात्रा जस्ता सबै चलायमान काम यी नक्षत्रमा गर्न सकिन्छ। यसबाहेक गति चाहिने अन्य कुनै पनि काम यी नक्षत्रमा गर्न मिल्छ।
उग्र नक्षत्र(Ugra / Krura)
भरणी (२) · मघा (१०) · पूर्व फाल्गुनी (११) · पूर्वाषाढा (२०) · पूर्वभाद्रपदा (२५)
यी नक्षत्र आक्रामक प्रकृतिका हुन्छन् — मारण, ठगी, आगोसँग सम्बन्धित काम, चोरी, विष प्रयोग, विषादि औषधिको अनुसन्धान, हतियारको खरिद-बिक्री र प्रयोग, शल्यक्रिया, बन्दुकको इजाजतपत्र लिने जस्ता कामका लागि उपयुक्त।
मिश्र नक्षत्र(Mishra / Sadharana / Mixed)
कृत्तिका (३) · विशाखा (१६)
मिश्र प्रकृतिका यी नक्षत्र आगोसँग सम्बन्धित काम, वेल्डिङ, पगाल्ने, ग्यासको काम, फेब्रिकेसन, औषधि बनाउने, अग्निहोत्र जस्ता कामका लागि राम्रो मानिन्छ।
क्षिप्र नक्षत्र(Kshipra / Laghu / Dynamic)
अश्विनी (१) · पुष्य (८) · हस्त (१३)
निर्माण, पसल खोल्ने, बिक्री, स्त्रीसङ्ग, शिक्षा सुरु गर्ने, गहना बनाउने र लगाउने, ललित कला, कला सिक्ने र देखाउने जस्ता कामका लागि यी नक्षत्र उपयुक्त छन्। चर नक्षत्रमा गर्न मिल्ने सबै काम क्षिप्र नक्षत्रमा पनि गर्न सकिन्छ। पुष्य नक्षत्र विवाहका लागि शुभ मानिँदैन।
मृदु नक्षत्र(Mridu / Maitra / Friendly)
मृगशिरा (५) · चित्रा (१४) · अनुराधा (१७) · रेवती (२७)
गाउने, सङ्गीत सिक्ने, लुगा बनाउने र लगाउने, खेल्ने, खेलकुदका सीप सिक्ने, मित्रता गाँस्ने, गहना बनाउने र लगाउने जस्ता काम यी नक्षत्रमा गर्न सकिन्छ। स्थिर नक्षत्रमा गर्न मिल्ने सबै काम मृदु नक्षत्रमा पनि गर्न मिल्छ।
तीक्ष्ण नक्षत्र(Teekshna / Daruna / Bitter)
आर्द्रा (६) · आश्ळेषा (९) · ज्येष्ठा (१८) · मूल (१९)
तान्त्रिक क्रिया सुरु गर्ने, मारण, अभिचार, आक्रामक र घातक काम, अरूमा फुट लगाउने, पशु तालिम तथा साधना वा हठयोगका लागि यी नक्षत्र राम्रो मानिन्छ। उग्र नक्षत्रमा गर्न मिल्ने सबै काम तीक्ष्ण नक्षत्रमा पनि गर्न सकिन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू
नक्षत्रका सात समूह र तिनको प्रयोगबारे सामान्य जिज्ञासा।
Q:नक्षत्रका सात समूह कुन-कुन हुन्?
२७ नक्षत्रलाई सात समूहमा बाँडिएको छ — स्थिर (ध्रुव), चर (चर), उग्र (उग्र), मिश्र (मिश्र), क्षिप्र (क्षिप्र), मृदु (मृदु) र तीक्ष्ण (तीक्ष्ण)। प्रत्येक समूहले आफ्ना नक्षत्रको प्रकृति बोकेको हुन्छ, त्यसैले त्यो समयमा चलिरहेको नक्षत्रको समूहअनुसार साइत छानिन्छ।
Q:घरको जग बसाल्न कुन नक्षत्र राम्रो हुन्छ?
चार स्थिर नक्षत्र — रोहिणी (४), उत्तर फाल्गुनी (१२), उत्तराषाढा (२१) र उत्तरभाद्रपदा (२६)। जग बसाल्ने, इनार खन्ने, घर बनाउने, उपनयन, खेतीपाती वा सेवा सुरु गर्ने जस्ता टिकाउ काम स्थिर नक्षत्रमा गरिन्छ।
Q:यात्रा र सवारी खरिदका लागि कुन नक्षत्र राम्रो हुन्छ?
पाँच चर नक्षत्र — पुनर्वसु (७), स्वाति (१५), श्रवण (२२), धनिष्ठा (२३) र शतभिषा (२४)। चर नक्षत्रमा गर्न मिल्ने सबै काम क्षिप्र नक्षत्रमा पनि गर्न सकिने हुँदा अश्विनी (१), पुष्य (८) र हस्त (१३) पनि यात्राका लागि उत्तिकै उपयुक्त मानिन्छन्।
Q:विवाह वा धार्मिक कार्यका लागि कुन नक्षत्र राम्रो हुन्छ?
सामान्यतया स्थिर (ध्रुव) र मृदु समूहका नक्षत्र छानिन्छन् — रोहिणी, उत्तर फाल्गुनी, उत्तराषाढा, उत्तरभाद्रपदा, मृगशिरा, चित्रा, अनुराधा र रेवती। क्षिप्र नक्षत्र पनि स्वीकार्य मानिन्छ, तर विवाहमा पुष्य नक्षत्र वर्जित गरिन्छ।
Q:यी समूह जन्म नक्षत्रमा पनि लागू हुन्छन्?
यी सात समूह मुख्यतः साइत (मुहूर्त) का लागि प्रयोग हुन्छन् — कुन दिनको नक्षत्रमा कुन काम मिल्छ भन्ने देखाउन। जन्म नक्षत्र भने नामकरण, विंशोत्तरी दशा र जन्मकुण्डलीमा चन्द्रको स्थिति हेर्न प्रयोग गरिन्छ।
अन्य उपयोगी पृष्ठहरू
दैनिक वर्ज्यम् (विष घडी) समय — सबै २७ नक्षत्रका घडी, राशि र अंश।
प्रत्येक नक्षत्र र तिनका चारै पादका नाम राशि अक्षर।
काम सुरु गर्ने, पसल खोल्ने, गृहप्रवेश जस्ता कामका शुभ साइतहरू।
नेपाल ज्योतिषका सबै कुण्डली, राशि र पञ्चाङ्ग उपकरण एकै ड्यासबोर्डमा।